Η βία είναι ένα από τα πιο σοβαρά προβλήματα των σύγχρονων κοινωνιών. Περιστατικά βίας κάθε είδους εκδηλώνονται και στο χώρο του σχολείου. Η ενδοσχολική βία, ωστόσο, δεν μπορεί να εξετάζεται χωρίς να συνυπολογίζεται η επίδραση του ευρύτερου κοινωνικού και οικογενειακού περιβάλλοντος, μέσα στο οποίο ζουν τα παιδιά και οι έφηβοι. Αυτό το περιβάλλον, στο οποίο επίσης συμμετέχουν και κοινωνικοποιούνται οι νέοι, στις μέρες μας έχει μεταβληθεί σε μεγάλο βαθμό. Οι σχέσεις των ανθρώπων, όπως διαμορφώνονται πλέον και κάτω από την επίδραση των συνεπειών της παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου, χαρακτηρίζονται πολλές φορές από βιαιότητα κάθε είδους, βιαιότητα που είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ανασφάλεια, την ανεργία, τις ελαστικές σχέσεις εργασίας και τις αμοιβές των 700 ευρώ.
Στους παράγοντες που επηρεάζουν καθοριστικά τη συμπεριφορά των μαθητών πρέπει να συμπεριλάβουμε και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, κυρίως την τηλεόραση, που αποτελεί, όπως έχει λεχθεί, το «παράλληλο σχολείο». Όσο λάθος είναι να αποδίδονται στην τηλεόραση όλα τα δεινά της σύγχρονης κοινωνίας, άλλο τόσο δεν πρέπει να αγνοούμε ότι πολλά από τα πρότυπα που έχουν τα παιδιά και οι νέοι μας προέρχονται από τον «κατασκευασμένο» κόσμο της μικρής οθόνης και των ηλεκτρονικών παιχνιδιών.
Είναι όμως τόσο εκτεταμένο το πρόβλημα της βίας στα σχολεία και, γενικότερα, ανάμεσα στα παιδιά και τους νέους; Οι έρευνες δείχνουν ότι δεν χρειάζεται πανικός, ούτε όμως και εφησυχασμός. Σύμφωνα με την έρευνα «Έφηβοι και σχολικό περιβάλλον», που πραγματοποίησε τελευταία (το 2006) το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ), όταν αναφερόμαστε σε περιστατικά εκφοβισμού μεταξύ μαθητών, τα ποσοστά στην Ελλάδα είναι ακόμη χαμηλά σε σύγκριση με άλλες χώρες. Αντίθετα, είναι πιο υψηλά τα ποσοστά που αναφέρονται σε περιστατικά τσακωμών με χρήση βίας.
Μια άλλη έρευνα, που πραγματοποίησαν η Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου ΕΨΥΠΕ) και η Παιδαγωγική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, έδειξε ότι σε δημοτικά και γυμνάσια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης εμφανίζουν τον τελευταίο χρόνο αύξηση. Συγκεκριμένα, κατά την έρευνα το 22.5% των μαθητών έχουν υποστεί κάποια μορφή λεκτικού, σωματικού ή άλλου τύπου αποκλεισμό από την ομάδα. Όταν όμως εφαρμόστηκαν ειδικά προγράμματα ψυχο-παιδαγωγικής παρέμβασης στους μαθητές, τους εκπαιδευτικούς και τους γονείς, υπήρξαν σημαντικά αποτελέσματα, καθώς αυξήθηκε το ποσοστό των μαθητών που κατέφευγαν στους εκπαιδευτικούς όταν έπεφταν θύματα εκφοβισμού, ενώ βελτιώθηκε η ικανότητα του σχολείου να αντιμετωπίζει τέτοια περιστατικά. Γι’ αυτό και ένα από τα συμπεράσματα της έρευνας αναφερόταν στην ανάγκη συνεχούς ευαισθητοποίησης και επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών για την αναγνώριση και την αντιμετώπιση του προβλήματος της βίας στα σχολεία.
Είναι ανάγκη, συνεπώς, να κατανοήσουμε ότι ο χώρος του σχολείου δεν είναι απλώς ένας χώρος μετάδοσης γνώσεων. Το σχολείο είναι κάτι πολύ περισσότερο: είναι ένα δυναμικό και σύνθετο πεδίο, όπου αναπτύσσονται πολυδιάστατες κοινωνικές σχέσεις, ασκούνται σημαντικές κοινωνικοποιητικές επιδράσεις και εκδηλώνονται ποικίλα, μικρά ή μεγάλα, προβλήματα. Οι ρίζες των περισσότερων από αυτά τα προβλήματα δεν βρίσκονται στο χώρο του σχολείου, αλλά έξω από αυτόν. Ας μη λησμονούμε, ακόμη, ότι το σχολείο είναι και ένας χώρος όπου το παιδί περνά ένα μεγάλο μέρος του χρόνου του και πρέπει του εξασφαλίζεται η δυνατότητα να νοιώθει ευχαριστημένο και σε αυτό το περιβάλλον.
Πρέπει όμως ταυτόχρονα να σημειώσουμε και τις αρνητικές επιδράσεις που έχει στην προσωπικότητα του παιδιού και το ίδιο το σχολείο, όταν στρεβλώνεται η λειτουργία του. Όταν κυριαρχεί το αδιάκοπο κυνήγι των βαθμών, όταν επιβάλλεται ένας διαρκής ανταγωνισμός χωρίς όρους και όρια ανάμεσα στους μαθητές. Αν το σχολείο δίνει προτεραιότητα σε τέτοιες επιδιώξεις, μόνο αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να έχει στην προσωπικότητα του νέου. Όσοι μαθητές δεν εντάσσονται σε αυτό το πλαίσιο επιτυχίας, εύκολα απομονώνονται και περιθωριοποιούνται.
Ως εκπαιδευτική κοινότητα, λοιπόν, και ευρύτερα ως κοινωνία, πρέπει να παίρνουμε τα απαραίτητα μέτρα για την έγκαιρη πρόληψη και την κατάλληλη αντιμετώπισή των προβλημάτων της βίας στο σχολείο. Εδώ ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι θεμελιακός. Έχει αποδειχθεί και είναι πανθομολογούμενο ότι καμία παρέμβαση, κανένα πρόγραμμα δεν έχει αποτέλεσμα, αν δεν γίνεται άμεσα από τον εκπαιδευτικό ή αν δεν εξασφαλίζει τη συνεργασία του. Βασικό προαπαιτούμενο, λοιπόν, είναι ο εκπαιδευτικός να μπορεί διαχειρίζεται και να αντιμετωπίζει τις καταστάσεις που προκύπτουν ανάμεσα στους μαθητές. Μόνο ένας κατάλληλα επιμορφωμένος εκπαιδευτικός, όσον αφορά την ψυχολογία και τη συμπεριφορά των παιδιών και των εφήβων, μπορεί να ανταποκριθεί σε ένα τέτοιο ρόλο.
Θεωρούμε, επίσης, αναγκαίο, στο πλαίσιο ενός σχολικού προγράμματος που θα προετοιμάζει τα παιδιά επαρκώς για τις προκλήσεις του σήμερα και του αύριο, να δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα στην αγωγή του πολίτη, με βασικές διαστάσεις της το σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, τη διαπολιστισμική και αντιρατσιστική εκπαίδευση, την ενημέρωση στις διαφυλικές σχέσεις και την εκπαίδευση στα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Το διδακτικό υλικό που έχει εκπονήσει το Κέντρο Μελετών και Τεκμηρίωσης της ΟΛΜΕ (Σχολείο χωρίς σύνορα / Μαθητικά γυμνάσματα στα ανθρώπινα δικαιώματα και Ρατσισμός και ΜΜΕ / Ο ρόλος του σχολείου) καθώς και άλλα αξιόλογα σχετικά υλικά μπορούν να αξιοποιηθούν και στο πλαίσιο τέτοιων προγραμμάτων.
Στον τομέα της αντιμετώπισης της ενδοσχολικής –και όχι μόνο- βίας η ΕΛΜΕ διαθέτει αξιόλογη εμπειρία, που πρέπει με κάθε τρόπο να αξιοποιηθεί. Πριν από οκτώ χρόνια η ΕΛΜΕ και ο Σύλλογος Κοινωνιολόγων συνεργάστηκαν, δημιούργησαν μια ομάδα συναδέλφων και οργάνωσαν ημερίδες ευαισθητοποίησης και βιωματικά σεμινάρια με ειδικούς ψυχολόγους για την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Τα αποτελέσματα, από όσο θυμάμαι, ήταν εκπληκτικά. Από την άλλη πλευρά, το κόστος ήταν πολύ μικρό, επειδή το εγχείρημα στηρίχθηκε κυρίως στον εθελοντισμό των συναδέλφων.
Αυτή η προσπάθεια πρέπει να επαναληφθεί
Ακόμη περισσότερο, όμως, χρειαζόμαστε κατάλληλες εκπαιδευτικές πολιτικές στο χώρο της σχολικής κοινότητας. Επίσης, πρέπει να συνδεθεί πιο στενά η ασκούμενη εκπαιδευτική πολιτική με την επιστημονική και παιδαγωγική έρευνα, που πρέπει να αναπτυχθεί και να αξιοποιηθεί ακόμη περισσότερο.
Το σύγχρονο σχολείο πρέπει να αναλάβει ένα πιο σύνθετο και πολυδιάστατο ρόλο. Αν θέλουμε να καταστεί σχολείο της «επιτυχίας για κάθε παιδί», ανεξάρτητα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και την πολιτισμική αφετηρία του, είναι αδήριτη η ανάγκη να το στηρίξουμε με κάθε δυνατό τρόπο.
* O Νίκος Αλεξάκης ειναι πρώην πρόεδρος της ΕΛΜΕ
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ – 13/3/2008
Στο προχθεσινό γλέντι της ΕΛΜΕ αποχαιρετίσαμε, όσον αφορά το κομμάτι του μαχόμενου εκπδκου τους συναδέλφους που συνταξιοδοτήθηκαν τη χρονιά που μας πέρασε.
Τους ευχόμαστε ολόψυχα νάναι καλά ,καλοφάγωτη και πολυετή σύνταξη.
Τους περιμένουν πολλές χαρές, τα παιδιά τους, τα εγγόνια τους, ενδιαφέροντα και συλλογικότητες που θα έχουν όλο το χρόνο να αναπτύξουν
Είχαν τη τύχη να ολοκληρώσουν την υπηρεσιακή τους καριέρα σε ένα ασφαλές εργασιακό περιβάλλον και με τους αγώνες όλων μας να συνταξιοδοτηθούν, βιολογικά ακμαίοι και με μια αξιοπρεπή σύνταξη
Ευχόμαστε να έχομε όλοι τα δικά τους υπηρεσιακά τέλη, αλλά να μην μας ξεχνούν τους έχομε ανάγκη, να είναι κοντά μας , στα γλέντια, στις εκδηλώσεις και στους αγώνες που μας περιμένουν προκειμένου να διατηρήσομε το ασφαλές εργασιακό περιβάλλον και μια επαρκή σύνταξη
Προσωπικά με διακατείχαν , όπως και σε κάθε παρόμοια εκδήλωση ανάμικτα συναισθήματα, χαιρόμουν για το νέο τους ξεκίνημα, τους απολάμβανα ωραίους και ακμαίους στη πίστα σε ατέλειωτους χορούς, αλλά και λυπόμουν που έφευγαν
Τόσα χρόνια στα σχολεία, είτε ως συνάδελφος, ως πρόεδρος της ΕΛΜΕ , ως υπηρεσιακός σύμβουλος, τους είχα ζήσει, τους είχα εκτιμήσει, τους ένοιωθα δικούς μου ανθρώπους
Αναλογίζομαι κάθε φορά πόσο χάνει η εκπαίδευση με την αποχώρηση συναδέλφων και πόσο σωστό είναι το χρόνιο αίτημα της ΕΛΜΕ για το στέκι της εκπδσης και του εκπαιδευτικού. Θα είναι πάρα πολύ χρήσιμο να σμίγουν σε ένα χώρο, με διάφορες δράσεις, οι απόμαχοι της εκπδσης και οι νέοι συνάδελφοι, θα συχνωτιζόταν και θα συγκερανόταν η φρεσκάδα με την ωριμότητα, το πάθος οι νέες αντιλήψεις με τις εμπειρίες, το αποτέλεσμα θα είναι εκπληκτικό
Ναναι καλά και να μην μας λησμονούν
Νίκος Αλεξάκης, πρώην πρόεδρος της ΕΛΜΕ
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ – 5/3/2008
